Các Chỉ Số Tầm Soát Ung Thư Quan Trọng Bạn Cần Biết

Ung thư đang là nỗi sợ vô hình của nhiều người, bởi ung thư có tỷ lệ tử vong cao, đang có xu hướng tăng cao và trẻ hóa. Để có thể ngăn chặn bị ung thư tấn công, việc chủ động tầm soát ung thư định kỳ là rất cần thiết. Trong quá trình tầm soát ung thư, các chỉ số tầm soát ung thư là một trong những chỉ số quan trọng, những chỉ số tầm soát ung thư này sẽ kết hợp chặt chẽ với những kết quả xét nghiệm khác để giúp tỷ lệ phần trăm chẩn đoán chính xác về nguy cơ mắc ung thư được tăng cao. Hãy cùng Bệnh viện Đa khoa Hà Nội tìm hiểu chi tiết về tầm quan trọng, cũng như ý nghĩa của các chỉ số xét nghiệm tầm soát ung thư.
Tầm soát ung thư là gì?
Theo các trường hợp ghi nhận cho thấy, số ca mắc ung thư thường phát hiện ở giai đoạn muộn. Thậm chí, lúc này, khối u đã di căn sang những bộ phận khác. Khi đó, việc điều trị không còn khả năng mang lại kết quả triệt để mà chỉ có thể giúp kéo dài tuổi thọ cho người bệnh. Vì thế việc chủ động kiểm tra, tầm soát ung thư định kỳ là cách để có thể chẩn đoán sớm được việc nguy cơ bản thân có mắc ung thư hay không? Điều này có sự ảnh hưởng quan trọng đến việc đưa ra phương pháp điều trị và kết quả của quá trình điều trị ung thư.
Vẫn có rất ít người hiểu đúng và đầy đủ về tầm soát ung thư. Tầm soát ung thư là “phương pháp vàng” giúp phát hiện sớm ra các bệnh ung thư từ giai đoạn sớm, hoặc khi khối u còn nhỏ chưa phát triển hay di căn sang các cơ quan khác trong cơ thể. Nhờ vậy, bệnh có thể được điều trị hiệu quả bằng cách loại bỏ các mô bị tổn thương trước khi chúng phát triển thành ung thư. Đặc biệt, tỷ lệ chữa khỏi bệnh cao hơn nhiều so với việc phát hiện bệnh ở giai đoạn muộn. Và tỷ lệ thành công khoảng 90% trở lên.
>> Xem thêm: Nên đi khám tổng quát hay tầm soát ung thư?
Chỉ số xét nghiệm máu có phát hiện ung thư không?
Quy trình tầm soát ung thư toàn diện sẽ thường được diễn ra trong các bước sau: Khám lâm sàng, xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh. Trong đó việc thực hiện các xét nghiệm về chỉ điểm ung thư đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ chẩn đoán ung thư.
Tuy nhiên để có thể đưa ra được kết luận chính xác về việc có mắc ung thư hay không thì nếu chỉ phụ thuộc vào việc xét nghiệm thôi là chưa đủ. Để đưa ra được kết luận chính xác, các bác sĩ cần phải dựa thêm và kết hợp với kết quả của các phương pháp sàng lọc bằng chẩn đoán hình ảnh.
Có rất nhiều người thắc mắc về vấn đề các chỉ số xét nghiệm máu tầm soát ung thư có phát hiện ung thư không? Thì theo các chuyên gia cho biết: Chỉ số tầm soát ung thư có vai trò vừa phát hiện sớm ung thư, vừa chẩn đoán, và đánh giá được giai đoạn của ung thư. Chỉ số tầm soát ung thư cũng là một yếu tố giúp góp phần giúp cho các xét nghiệm khi kết hợp với kết quả khám lâm sàng và cận lâm sàng khác sẽ thêm phần chính xác hơn.
Theo Ths.Bs Phạm Duy Tùng – Bệnh viện Đa khoa Hà Nội cho biết: “Trên thực tế, có rất nhiều loại ung thư khác nhau, và với mỗi loại ung thư lại có thể được phát hiện bởi phương pháp, chỉ số tầm soát ung thư khác nhau. Chính vì thế nếu chỉ dựa vào chỉ số xét nghiệm máu thì vẫn chưa đủ để kết luận chính xác ung thư.”
Đối với một số loại ung thư, chỉ số xét nghiệm máu bất thường chỉ là một yếu tố giúp bác sĩ nghi ngờ sự hiện diện của bệnh. Lúc này, để khẳng định chẩn đoán về khả năng mắc ung thư, bác sĩ sẽ chỉ định người bệnh thực hiện thêm các xét nghiệm nâng cao hơn và các thăm dò cận lâm sàng như siêu âm, chụp X-quang, chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ,…

Vai trò chỉ số xét nghiệm marker ung thư (tumor marker)
Chất chỉ điểm ung thư là sản phẩm chuyển hóa được tạo ra bởi các tế bào ung thư và các tế bào bình thường khác, tuy nhiên số lượng tế bào ung thư nhiều hơn so với lượng tế bào bình thường. Có nhiều chất chỉ điểm khối u ung thư là protein được tìm thấy ở trong máu, hoặc ở mô hoặc ở trên bề mặt của các khối u ung thư. Một số loại dấu ấn ung thư khác có nguồn gốc từ enzyme, DNA, mô bệnh học,…
Phân loại các loại tumor marker ung thư thường dùng:
- Cyfra 21-1 (giúp phát hiện ung thư phổi không tế bào nhỏ)
- CA 72-4 (giúp phát hiện ung thư dạ dày, ung thư buồng trứng, ung thư đại – trực tràng ..)
- CEA (giúp phát hiện các loại ung thư đường tiêu hóa, chủ yếu ung thư đại tràng, ung thư thực quản, ung thư dạ dày, ngoài ra còn tăng trong một số loại ung thư khác như ung thư tuyến giáp, ung thư phổi ..)
- Tg và Calcitonin (giúp phát hiện ung thư tuyến giáp)
- AFP (giúp phát hiện ung thư gan nguyên phát, ung thư tinh hoàn, ung thư nguyên bào,…)
- PSA (giúp phát hiện ung thư Tiền liệt tuyến)
- NSE (giúp phát hiện ung thư phổi tế bào nhỏ)
- CA 19-9 (giúp phát hiện ung thư tụy, ung thư đường mật, ung thư đại – trực tràng,. ..)
- CA 15-3 (giúp phát hiện ung thư vú)
- CA 125 (giúp phát hiện ung thư Buồng trứng )
- SCC (giúp phát hiện ung thư biểu mô tế bào vảy, ung thư phổi, …)
Tumor Marker ung thư có vai trò:
- Giúp sàng lọc, tầm soát ung thư.
- Ứng dụng hỗ trợ chẩn đoán ung thư.
- Xác định giai đoạn ung thư.
- Tiên lượng, đánh giá khả năng tái phát của một số loại ung thư như ung thư vú, ung thư tiền liệt tuyến…( sử dụng các dấu ấn ung thư CEA, β2- Microglobulin, CA 15-3 ..)
- Xác định hiệu quả điều trị của một số bệnh ung thư và đánh giá khả năng đáp ứng với các liệu pháp điều trị ở những bệnh nhân đã được chẩn đoán xác định bệnh.
>> Xem thêm: Ung thư tuyến giáp là gì?
Chỉ số xét nghiệm marker ung thư được thực hiện như thế nào?
Một số loại ung thư có thể tầm soát và phát hiện sớm bằng cách xét nghiệm máu để tìm ra được chất chỉ điểm ung thư. Chỉ số xét nghiệm marker ung thư được áp dụng với những đối tượng có nguy cơ mắc cao và có thể kết hợp với các phương pháp xét nghiệm cận lâm sàng khác như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ,…
- Chỉ số xét nghiệm markerCEA trong máu thường có xu hướng tăng cao đối với các bệnh nhân ung thư đại trực tràng, ung thư thực quản, ung thư vú, vùng đầu cổ, ung thư phổi, ung thư gan, ung thư dạ dày, ung thư buồng trứng.
- Chỉ số xét nghiệm marker CA 12-5 cũng xuất hiện trong trường hợp bệnh nhân mắc ung thư buồng trứng, ung thư vú, ung thư phổi.
- Bệnh nhân bị ung thư gan nguyên phát, ung thư buồng trứng hoặc ung thư tinh hoàn cũng có thể khiến chỉ số AFP tăng cao.
- Chỉ số tầm soát ung thư dạ dày CA 19-9 có thể xuất hiện trong ung thư dạ dày hay ung thư tuyến tụy.
- Kháng nguyên PSA thường được dùng để tầm soát ung thư tuyến tiền liệt.
Chỉ số này có thể xuất hiện hoặc tăng cao vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy để việc tầm soát ung thư có hiệu quả thì người bệnh cần thực hiện thêm và phối hợp với các phương pháp xét nghiệm cận lâm sàng khác như chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ MRI, nội soi, siêu âm, sinh thiết,…dựa trên chỉ định của bác sĩ.

Chỉ số xét nghiệm marker ung thư có hiện tượng âm tính giả không?
Đối với chỉ số xét nghiệm ung thư ( tumor marker), độ chính xác có thể bị ảnh hưởng bởi một vài yếu tố sau:
- Chất lượng của mẫu xét nghiệm ( vật phẩm)
- Chất lượng của phòng xét nghiệm ( máy móc, phòng lab,…)
- Loại marker ung thư phù hợp
Nếu trường hợp, kết quả của chỉ số xét nghiệm ung thư (tumor marker) tăng lên, hoặc âm tính, vẫn chưa đủ điều kiện để có thể đưa ra được kết luận chính xác về khả năng mắc ung thư, thì người bệnh cần phải thực hiện thêm các xét nghiệm liên quan nữa. Thông thường để có thể chẩn đoán rõ ràng về tình trạng thì mỗi xét nghiệm có thể cách nhau 2-3 tuần.
Những chỉ số chỉ điểm ung thư (tumor marker) phổ biến cần biết
Một số chỉ số tầm soát ung thư phổ biến được dùng để phát hiện và tầm soát ung thư:
Chỉ số chỉ điểm ung thư gan – AFP
Ung thư gan là một trong những loại ung thư phổ biến ở cả nam giới và nữ giới. Ung thư gan có tỷ lệ tử vong cao, đứng thứ 3 trong các loại ung thư chỉ sau ung thư phổi và ung thư dạ dày.
Nguyên nhân dẫn đến ung thư gan có thể xuất phát từ viêm gan mạn tính do Viêm gan C- HCV (Hepatitis C virus) và Viêm gan B – HBV (Hepatitis B virus) rồi dẫn đến xơ gan. Theo các chuyên gia, ung thư gan tiến triển một cách thầm lặng, ở giai đoạn đầu, ung thư gan không có triệu chứng rõ rệt điển hình nào nên dễ bị nhầm lẫn với một số bệnh gan thông thường khác, dễ bị xem nhẹ và bị bỏ qua.
Chính vì thế, chỉ số tầm soát ung thư gan AFP ( Alpha Fetoprotein) đóng vai trò là một chất chỉ điểm ung thư có vai trò quan trọng trong việc phát hiện và tầm soát ung thư gan. Không những thế, chỉ số tầm soát ung thư gan – AFP còn được dùng để theo dõi tình hình tiến triển ở những bệnh nhân mắc bệnh gan mạn tính như: Viêm gan siêu vi B, viêm gan siêu v B, xơ gan.

Chỉ số xét nghiệm marker AFP là một dạng huyết thanh ở trong gan và túi noãn hoàn của bào thai. Sau khi sinh, nồng độ AFP giảm xuống, có biểu hiện bị ức chế đối với người trưởng thành với một lượng nhỏ <10ng/ml. Nếu như nồng độ AFP vượt ngưỡng 20 ng/ml nghĩa là có dấu hiệu cảnh báo mắc ung thư gan cao.
Mặc dù vậy, chỉ số AFP tăng không có nghĩa việc khẳng định chắc chắn là người bệnh mắc ung thư gan. Bởi chỉ số AFP tăng còn xuất hiện ở cả một số đối tượng khác như:
- Những người mắc các bệnh về gan như viêm gan B, viêm gan C
- Phụ nữ mang thai
- U tinh hoàn
Nếu như chỉ số AFP ở ngưỡng bình thường thì cũng không thể loại loại bỏ khả năng người bệnh mắc ung thư gan. Vì thế cần phải kết hợp thêm hai dấu ấn khác, đó là chỉ số AFP-L3 và chỉ số PIVKA-II thì kết quả mới thực sự có giá trị.
Chỉ số tầm soát ung thư đại tràng – CEA
Chỉ số CEA (Carcinogembryonic Antigen) (1) là kháng nguyên được tìm thấy trong nhiều tế bào khác nhau của cơ thể. Tuy nhiên, thường sẽ là sự liên kết với các khối u nhất định và sự phát triển của thai nhi. Thông thường, sau khi sinh, lượng CEA cũng sẽ giảm đi đáng kể. Ở người trưởng thành thì nồng độ sẽ duy trì ở mức bình thường là 0-5 ng/ml. Nếu như nồng độ CEA vượt ngưỡng này, thì nguy cơ sẽ mắc ung thư đại trực tràng cao.
Ngoài ra, chỉ số xét nghiệm CEA còn giúp xác định được giai đoạn tiến triển của bệnh, đối với những người bị ung thư đại trực tràng. Nhất là, chỉ số xét nghiệm CEA còn đánh giá được mức độ di căn trong quá trình điều trị và tầm soát diễn biến của bệnh.
Mặc dù vậy, nếu như chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm của chỉ số CEA để chẩn đoán ung thư đại trực tràng có chính xác không thôi là chưa đủ. Vì nồng độ chỉ số CEA có thể tăng ở một số đối tượng không mắc ung thư đại trực tràng như:
- Người mắc một số bệnh lý về dạ dày, bệnh lý về phổi
- Người bị viêm tuyến vú mạn tính
- Người hút thuốc lá lâu năm,…
Vì thế để có thể chẩn đoán được ung thư đại trực tràng, ngoài chỉ số tầm soát ung thư CEA thì cần phải kết hợp với các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh khác như: siêu âm, chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ, nội soi đại trực tràng,…
Chỉ điểm dấu ấn ung thư tiền liệt tuyến – PSA
Chỉ số PSA (Prostate Specific Antigen) là kháng nguyên đặc hiệu của tuyến tiền liệt. Chỉ số PSA chủ yếu được tìm thấy ở trong tinh dịch hoặc được sản xuất ở tuyến tiền liệt, ngoài ra cũng có một lượng kháng nguyên xuất hiện lưu thông trong máu.
Xét nghiệm chỉ số PSA trong máu, được đánh giá là phương pháp hiệu quả trong việc chẩn đoán phát hiện ung thư tuyến tiền liệt, và theo dõi tầm soát sự tiến triển của ung thư tuyến tiền liệt. Nếu như định lượng chỉ số PSA tăng cao, cho thấy khả năng có nguy cơ mắc ung thư tiền liệt tuyến.
- Nồng độ PSA < 4 ng/ml: chỉ số nồng độ ở người bình thường
- Nồng độ PSA > 10 ng/ml: chỉ số nồng độ tiên lượng ung thư tuyến tiền liệt 80%
- Nồng độ PSA > 20 ng/ml: chỉ số nồng độ tiên lượng ung thư tuyến tiền liệt 90%
Nếu như, nồng độ chỉ số PSA > 10ng/ml sẽ được bác sĩ chỉ định thực hiện thêm sinh thiết để phân tích, đánh giá kiểm tra và chẩn đoán chính xác nhất. (2)

Chỉ số tầm soát ung thư phổi – CYFRA 21-1
Chỉ số CYFRA 21-1 là một chất chỉ điểm ung thư trong máu, có tác dụng chính là tầm soát ung thư phổi. Ngoài ra chỉ số CYFRA 21-1, còn được dùng để chẩn đoán những bệnh phổi lành tính, giữa ung thư phổi tế bào nhỏ và không nhỏ, giữa ung thư phổi nguyên phát và thứ phát. Ngoài chẩn đoán ung thư phổi, định lượng này còn có thể dùng để chẩn đoán một số loại ung thư khác như ung thư dạ dày, ung thư cổ tử cung, làm chỉ số tầm soát ung thư vú,…
Những người mắc ung thư phổi thường có chỉ số CYFRA 21-1 cao hơn 3.5 ng/ml với độ nhạy 43% và độ đặc hiệu lên tới 89%. Chỉ số CYFRA 21-1 khác nhau như sau, sẽ biểu hiện cho những loại ung thư phổi khác nhau:
- Ung thư phổi nguyên phát: Nồng độ CYFRA 21-1 cao hơn 3.5 ng/ml với độ nhạy là 43% và độ đặc hiệu đạt 89%.
- Ung thư phổi tế bào không nhỏ có độ nhạy từ 59% đến 78%, với độ đặc hiệu có thể lên tới 94%. Chỉ số CYFRA 21-1 huyết tương sẽ tăng theo mức độ xâm lấn của khối u và giai đoạn ung thư.
- Ung thư phổi tế bào nhỏ: Độ nhạy chỉ với 19% và độ đặc hiệu 94%. Dấu ấn đầu tiên của loại ung thư này là NSE chỉ với độ nhạy là 54%. Tuy nhiên, nếu có sự kết hợp với CYFRA 21-1 thì độ nhạy có thể lên đến 62%.
- Ung thư phổi tế bào vảy: Nếu dùng SCC và CEA thì giá trị chẩn đoán chỉ là 30% và 20%. Tuy nhiên, chỉ số CYFRA 21-1 có thể đạt tới 84.6%.
- Ung thư phổi tế bào lớn và ung thư phổi tiểu mô tuyến: Độ nhạy lần lượt là 75.3% và 74.3%. Nếu kết hợp với xét nghiệm CEA, độ nhạy này có thể tăng thêm 10%.

Tuy định lượng CYFRA 21-1 có tác dụng hỗ trợ rất lớn trong việc chẩn đoán theo dõi ung thư phổi. Nhưng định lượng CYFRA 21-1 vẫn không mang tính tuyệt đối cao. Một số trường hợp chỉ số này vẫn ổn định, không tăng dù đang mắc ung thư phổi. Nếu người bệnh mắc bệnh phổi mạn tính, bị viêm phế quản mạn tính, người hút thuốc lá lâu năm, thì chỉ số CYFRA 21-1 vẫn có thể tăng. Trường hợp nếu có những biểu hiện lâm sàng của ung thư phổi, chỉ số CYFRA 21-1 trên 3.0 ng/ml thì nên nghĩ đến khả năng mắc ung thư phổi tế bào không nhỏ. Do đó, để xác định cụ thể, chắc chắn tình trạng bệnh, bên cạnh việc xét nghiệm CYFRA 21-1, người bệnh cần thực hiện thêm các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh khác như siêu âm, chụp CT, chụp MRI, sinh thiết.
Chỉ số tầm soát ung thư ở nữ giới – CA 125
Chỉ số CA 125 ( Carcinama Antigen) là một trong những chất chỉ điểm ung thư mang tính chuẩn xác cao ở nữ giới, nhất là đối với ung thư buồng trứng. Chỉ số CA 125 ( chỉ số tầm soát ung thư buồng trứng) thường được chỉ định đối với những trường hợp sau:
- Nghi ngờ dấu hiệu ung thư buồng trứng: chỉ số CA 125 được dùng để chẩn đoán ung thư buồng trứng, kết hợp cùng với một số dấu ấn ung thư như chỉ số HE4, chỉ số CEA, chỉ số CA 19-9,…
- Sàng lọc ung thư buồng trứng đối với những phụ nữ có nguy cơ cao về tiền sử gia đình từng mắc ung thư
- Phụ nữ có dấu hiệu nghi ngờ mắc ung thư cổ tử cung
Nồng độ CA 125 ở người bình thường là 0-21 UI/ml. Có khoảng 70% những người mắc ung thư buồng trứng có nồng độ CA 125 tăng cao trong máu. Mặc dù vậy, vẫn có những trường hợp nồng độ CA 125 tăng cao nhưng không mắc ung thư buồng trứng. Vì thế để có thể chẩn đoán chính xác có mắc ung thư buồng trứng hay không thì bác sĩ sẽ chỉ định thêm các xét nghiệm chẩn đoán khác như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ, sinh thiết.

Hiện nay, các phương pháp xét nghiệm tầm soát ung thư tại Việt Nam đang ngày càng phát triển. Vì vậy, mỗi người cần duy trì thói quen khám sức khỏe định kỳ. Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường, hãy đến các cơ sở y tế để được xét nghiệm, phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Hãy bảo vệ sức khỏe bằng cách thường xuyên thăm khám và kiểm tra để phát hiện các dấu hiệu bất thường ngay từ đầu. Hãy bảo vệ sức khỏe, hãy thường xuyên thăm khám, kiểm tra để phát hiện những biểu hiện lạ kịp thời. Để đặt lịch khám tại Bệnh viện Đa khoa Hà Nội, Quý khách vui lòng liên hệ tổng đài 0981500770 để được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số xét nghiệm marker ung thư là gì?
Chỉ số xét nghiệm marker ung thư là các chất (thường là protein) trong máu, nước tiểu hoặc mô cơ thể, giúp phát hiện sự hiện diện của ung thư hoặc theo dõi sự tiến triển của bệnh.
Chỉ số AFP có ý nghĩa và vai trò gì trong tầm soát ung thư gan?
Chỉ số AFP (Alpha-fetoprotein) là một marker ung thư quan trọng trong tầm soát ung thư gan. Mức AFP cao có thể là dấu hiệu của ung thư gan, đặc biệt là ở những bệnh nhân có nguy cơ cao như viêm gan B hoặc C mạn tính.
Chỉ số CEA có ý nghĩa và vai trò gì tầm soát ung thư đại tràng?
Chỉ số CEA (Carcinoembryonic Antigen) là một marker ung thư có vai trò trong tầm soát ung thư đại tràng. Mức CEA cao có thể chỉ ra sự hiện diện của ung thư đại tràng, giúp theo dõi hiệu quả điều trị và phát hiện tái phát.
Chỉ số PSA có ý nghĩa và vai trò gì tầm soát ung thư tiền liệt tuyến?
Chỉ số PSA (Prostate-Specific Antigen) là một marker quan trọng trong tầm soát ung thư tiền liệt tuyến. Mức PSA cao có thể cảnh báo sự hiện diện của ung thư tiền liệt tuyến, giúp phát hiện sớm và theo dõi hiệu quả điều trị.
Chỉ số CA 125 có ý nghĩa và vai trò gì tầm soát ung thư buồng trứng?
Chỉ số CA 125 là một marker ung thư giúp tầm soát ung thư buồng trứng. Mức CA 125 cao có thể là dấu hiệu của ung thư buồng trứng, đặc biệt ở phụ nữ có nguy cơ cao, giúp phát hiện bệnh sớm và theo dõi điều trị.
Ưu và nhược điểm của xét nghiệm tầm soát ung thư?
Ưu điểm:
- Phát hiện ung thư sớm, tăng cơ hội điều trị hiệu quả.
- Giảm tỷ lệ tử vong nhờ phát hiện bệnh ở giai đoạn chưa có triệu chứng.
Nhược điểm:
- Có thể dẫn đến kết quả giả dương tính hoặc giả âm tính.
- Chi phí xét nghiệm cao và có thể gây lo lắng không cần thiết cho người bệnh.
Nguồn tham khảo
1: Carcinoembryonic antigen (CEA) biomarker and colorectal cancer, Carcinoembryonic Antigen (CEA) Biomarker | Colorectal Cancer Alliance, (31/12/2024) 2. Prostate-Specific Antigen (PSA) Test, Prostate-Specific Antigen (PSA) Test – NCI,