Thẻ: azf

Kết quả xét nghiệm cho thấy mất đoạn AZF khiến nhiều nam giới lo lắng vì cho rằng mình đã mất hoàn toàn cơ hội làm cha. Thực tế, khả năng có con còn phụ thuộc vào vị trí mất đoạn trên vùng gen AZF (AZFa, AZFb hay AZFc) và tình trạng sinh tinh của từng người. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu AZF là gì, mất đoạn AZF ảnh hưởng như thế nào đến khả năng sinh sản, đồng thời cập nhật các phương pháp chẩn đoán và lựa chọn điều trị, hỗ trợ sinh sản phù hợp.

AZF là gì?

AZF (Azoospermia Factor) là vùng gen nằm trên nhiễm sắc thể Y, có vai trò điều hòa quá trình sinh tinh ở nam giới. [1] Đây không phải là một gen đơn lẻ mà gồm nhiều gen phối hợp với nhau để giúp tinh hoàn tạo ra tinh trùng khỏe mạnh.

Khi xảy ra mất đoạn AZF, một phần thông tin di truyền bị thiếu hụt, khiến quá trình sinh tinh bị gián đoạn. Hậu quả có thể là số lượng tinh trùng giảm nghiêm trọng hoặc không có tinh trùng trong tinh dịch, từ đó làm tăng nguy cơ vô sinh nam.

Vị trí và cấu trúc của vùng AZF trên nhiễm sắc thể Y

Vùng AZF nằm ở nhánh dài của nhiễm sắc thể Y (Yq11). Đây là khu vực có cấu trúc DNA lặp lại khá phức tạp nên dễ xảy ra hiện tượng tái tổ hợp bất thường trong quá trình phân chia tế bào sinh dục. Khi đó, một hoặc nhiều đoạn DNA có thể bị mất, tạo nên tình trạng vi mất đoạn AZF (AZF microdeletion) – một nguyên nhân di truyền quan trọng gây vô sinh nam. [2]

Các vùng AZF (AZFa, AZFb và AZFc)

Dựa trên chức năng sinh tinh, vùng AZF được chia thành ba khu vực chính:

• AZFa: Chứa các gen như USP9Y và DDX3Y, tham gia giai đoạn khởi đầu của quá trình sinh tinh.
• AZFb: Đóng vai trò trong quá trình phân chia giảm nhiễm (meiosis) để hình thành tinh bào.
• AZFc: Chứa nhóm gen DAZ, hỗ trợ quá trình biệt hóa và trưởng thành của tinh trùng.

Trong thực hành lâm sàng, mất đoạn AZFc là dạng phổ biến nhất, chiếm khoảng 60-80% các trường hợp vi mất đoạn AZF. [3] Đây cũng là nhóm có tiên lượng khả quan hơn vì một số người bệnh vẫn có thể tìm thấy tinh trùng để thực hiện các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như IVF hoặc ICSI. Trong khi đó, mất đoạn AZFa hoặc AZFb thường gây tổn thương nặng hơn đến quá trình sinh tinh.

Vai trò của vùng AZF đối với khả năng sinh sản nam giới

Có thể hình dung vùng AZF giống như “bản thiết kế” của quá trình sản xuất tinh trùng. Khi bản thiết kế đầy đủ, tinh hoàn có thể tạo ra tinh trùng bình thường. Ngược lại, nếu một phần bản thiết kế bị mất, quá trình sinh tinh sẽ bị ảnh hưởng ở nhiều mức độ khác nhau, từ giảm số lượng tinh trùng đến ngừng sinh tinh hoàn toàn.

Chính vì vậy, xét nghiệm phát hiện mất đoạn AZF là một bước quan trọng trong chẩn đoán nguyên nhân vô sinh nam, đặc biệt ở những trường hợp không có tinh trùng trong tinh dịch hoặc tinh trùng rất ít.

Nguyên nhân mất đoạn AZF

Mất đoạn AZF xảy ra như thế nào?

Mất đoạn AZF (AZF microdeletion) là tình trạng một hoặc nhiều đoạn DNA trong vùng AZF trên nhiễm sắc thể Y bị thiếu hụt. Do kích thước đoạn mất rất nhỏ nên bất thường này không thể phát hiện bằng xét nghiệm nhiễm sắc thể đồ (karyotype) thông thường mà cần thực hiện các kỹ thuật sinh học phân tử chuyên biệt để chẩn đoán.

Tùy vị trí và mức độ mất đoạn, quá trình sinh tinh có thể bị ảnh hưởng từ nhẹ đến nặng, làm giảm số lượng tinh trùng hoặc gây vô tinh hoàn toàn.

Nguyên nhân gây mất đoạn AZF

Phần lớn các trường hợp mất đoạn AZF xảy ra tự phát (de novo), tức không được di truyền từ người cha mà hình thành trong quá trình tạo giao tử hoặc ở giai đoạn phát triển phôi sớm.

Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến cấu trúc DNA lặp lại đặc biệt trên nhánh dài của nhiễm sắc thể Y. Cấu trúc này làm tăng nguy cơ tái tổ hợp sai trong quá trình giảm phân, dẫn đến mất một phần vật liệu di truyền ở vùng AZF.

Ngoài yếu tố di truyền, một số nghiên cứu ghi nhận các yếu tố như tuổi của người cha, tiếp xúc lâu dài với hóa chất độc hại, bức xạ hoặc môi trường ô nhiễm có thể liên quan đến nguy cơ tổn thương DNA. Tuy nhiên, mối liên quan này vẫn chưa được khẳng định rõ và cần thêm bằng chứng khoa học.

Những ai nên xét nghiệm mất đoạn AZF?

Không phải tất cả nam giới đều cần thực hiện xét nghiệm AZF. Xét nghiệm thường được bác sĩ chỉ định cho các trường hợp:

• Nam giới không có tinh trùng trong tinh dịch (vô tinh) nhưng không do tắc nghẽn đường dẫn tinh.
• Nam giới có mật độ tinh trùng rất thấp, thường dưới 5 triệu tinh trùng/ml.
• Người có FSH tăng cao, tinh hoàn nhỏ hoặc nghi ngờ suy giảm chức năng sinh tinh khi thăm khám.
• Các cặp vợ chồng điều trị hiếm muộn nhiều lần nhưng chưa xác định được nguyên nhân từ phía người chồng.
• Nam giới chuẩn bị thực hiện các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

Theo khuyến cáo của Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA) và Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (ASRM), xét nghiệm vi mất đoạn nhiễm sắc thể Y nên được chỉ định cho nam giới vô sinh nguyên phát có mật độ tinh trùng rất thấp hoặc vô tinh không do tắc nghẽn, đặc biệt khi kèm theo FSH tăng hoặc tinh hoàn teo nhỏ. [4]

Mất đoạn AZF ảnh hưởng như thế nào đến khả năng sinh sản?

Mất đoạn AZF có thể làm suy giảm hoặc ngừng hoàn toàn quá trình sinh tinh. Tuy nhiên, khả năng có con không giống nhau ở tất cả các trường hợp mà phụ thuộc vào vị trí vùng gen bị mất.

Mất đoạn AZF có con được không?

Đây là câu hỏi được nhiều nam giới quan tâm nhất sau khi nhận kết quả xét nghiệm.

Câu trả lời là còn tùy thuộc vào loại mất đoạn AZF.

• Mất đoạn AZFc: Một số nam giới vẫn còn các ổ sinh tinh trong tinh hoàn. Khi đó, bác sĩ có thể chỉ định vi phẫu tìm tinh trùng (micro-TESE) để lấy tinh trùng thực hiện IVF/ICSI. Mặc dù không phải trường hợp nào cũng thành công, đây vẫn là nhóm có tiên lượng khả quan nhất. [3]
• Mất đoạn hoàn toàn AZFa hoặc AZFb: Quá trình sinh tinh thường đã ngừng hoàn toàn. Hiện nay, các nghiên cứu cho thấy khả năng tìm thấy tinh trùng rất thấp, vì vậy đa số hướng dẫn chuyên môn không khuyến cáo thực hiện micro-TESE cho hai nhóm này. [2]

Mất đoạn AZFa, AZFb và AZFc khác nhau như thế nào?

Các phương pháp hỗ trợ sinh sản cho nam giới mất đoạn AZF

Điều trị mất đoạn AZF không nhằm khôi phục vùng gen đã mất mà tập trung vào việc đánh giá khả năng còn tinh trùng và lựa chọn phương pháp hỗ trợ sinh sản phù hợp. Tùy loại mất đoạn, kết quả tinh dịch đồ và chức năng tinh hoàn, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ cá thể hóa cho từng người bệnh.

1. Vi phẫu tìm tinh trùng (micro-TESE)

Micro-TESE là kỹ thuật sử dụng kính hiển vi phẫu thuật để tìm và lấy tinh trùng trực tiếp từ mô tinh hoàn. Phương pháp này thường được chỉ định cho nam giới mất đoạn AZFc, vì vẫn có khả năng còn các ổ sinh tinh. Nếu tìm thấy tinh trùng, người bệnh có thể tiếp tục thực hiện IVF/ICSI.

BS.CKI Trương Văn Phi – Trưởng Đơn nguyên Nam khoa & Y học giới tính, Bệnh viện Đa khoa Hà Nội cho biết: “Không phải mọi trường hợp mất đoạn AZF đều mất cơ hội có con. Nam giới mất đoạn AZFc vẫn có thể được chỉ định vi phẫu micro-TESE để tìm tinh trùng nếu còn khả năng sinh tinh. Ngược lại, với các trường hợp mất đoạn AZFa, AZFb hoặc kết hợp AZFa + AZFb, khả năng tìm thấy tinh trùng rất thấp nên thường không được chỉ định phẫu thuật. Vì vậy, nam giới không có tinh trùng trong tinh dịch cần thăm khám tại chuyên khoa Nam học – Hỗ trợ sinh sản để được đánh giá chính xác và tư vấn phương án điều trị phù hợp.”

2. Thụ tinh trong ống nghiệm kết hợp ICSI

Tinh trùng thu được từ tinh dịch hoặc mô tinh hoàn sẽ được sử dụng để tiêm trực tiếp vào bào tương trứng (ICSI) nhằm tạo phôi. Đây là phương pháp hỗ trợ sinh sản được áp dụng phổ biến cho nam giới vô sinh do mất đoạn AZFc và mang lại cơ hội có con bằng chính tinh trùng của mình.

3. Sử dụng tinh trùng hiến tặng

Trong trường hợp không tìm thấy tinh trùng, đặc biệt ở nam giới mất đoạn hoàn toàn AZFa hoặc AZFb, bác sĩ có thể tư vấn sử dụng tinh trùng hiến tặng theo quy định của pháp luật Việt Nam. Quyết định này cần được cân nhắc kỹ lưỡng và thống nhất giữa hai vợ chồng sau khi được tư vấn đầy đủ.

Lưu ý: Nam giới mang mất đoạn AZFc nếu sinh con trai bằng IVF/ICSI có thể truyền bất thường này cho con do vùng AZF nằm trên nhiễm sắc thể Y. Vì vậy, các cặp vợ chồng nên được tư vấn di truyền trước khi điều trị để hiểu rõ nguy cơ di truyền và lựa chọn phương án sinh sản phù hợp.

Xét nghiệm AZF – phương pháp chẩn đoán chính xác

Xét nghiệm AZF là gì?

Xét nghiệm AZF là xét nghiệm di truyền giúp phát hiện tình trạng vi mất đoạn vùng AZF trên nhiễm sắc thể Y – một trong những nguyên nhân quan trọng gây vô sinh nam do giảm hoặc mất khả năng sinh tinh. Kết quả xét nghiệm cho biết nam giới có bị mất đoạn AZF hay không và xác định chính xác vùng bị ảnh hưởng (AZFa, AZFb hoặc AZFc).

Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm AZF cho các trường hợp:

• Nam giới không có tinh trùng trong tinh dịch (vô tinh) không do tắc nghẽn.
• Nam giới thiểu tinh nặng, đặc biệt khi mật độ tinh trùng dưới 5 triệu/ml.
• Người chuẩn bị thực hiện các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như micro-TESE, IVF hoặc ICSI.
• Trường hợp nghi ngờ vô sinh nam có nguyên nhân di truyền.

Quy trình xét nghiệm AZF diễn ra như thế nào?

Xét nghiệm AZF khá đơn giản và không yêu cầu chuẩn bị đặc biệt. Người bệnh chỉ cần lấy một mẫu máu tĩnh mạch để tách chiết DNA.

Tại phòng xét nghiệm, DNA sẽ được phân tích bằng các kỹ thuật sinh học phân tử nhằm kiểm tra sự hiện diện của các vùng AZFa, AZFb và AZFc trên nhiễm sắc thể Y. Toàn bộ quy trình được thực hiện trong phòng xét nghiệm di truyền chuyên sâu và thường không gây khó chịu cho người bệnh.

Đọc kết quả xét nghiệm AZF

Kết quả xét nghiệm sẽ cho biết từng vùng AZFa, AZFb và AZFc còn nguyên vẹn hay đã bị mất đoạn.

• Mất đoạn AZFa hoặc AZFb: Thường liên quan đến tổn thương sinh tinh nặng và tiên lượng tìm thấy tinh trùng rất thấp.
• Mất đoạn AZFc: Vẫn có thể còn khả năng sinh tinh ở một số trường hợp, từ đó mở ra cơ hội tìm tinh trùng bằng micro-TESE để thực hiện IVF/ICSI.
• Không phát hiện mất đoạn AZF: Bác sĩ sẽ tiếp tục tìm các nguyên nhân khác gây vô sinh nam và xây dựng hướng điều trị phù hợp.

Kết quả xét nghiệm cần được đánh giá cùng với tinh dịch đồ, nội tiết sinh sản và khám nam khoa, vì chỉ riêng xét nghiệm AZF chưa đủ để kết luận khả năng có con của người bệnh.

Nên xét nghiệm AZF ở đâu?

AZF là xét nghiệm di truyền chuyên sâu, vì vậy nên thực hiện tại các cơ sở y tế có phòng xét nghiệm di truyền đạt chuẩn và đội ngũ bác sĩ Nam học hoặc Hỗ trợ sinh sản trực tiếp tư vấn. Việc đọc đúng kết quả và kết hợp với các xét nghiệm khác sẽ giúp đánh giá chính xác khả năng sinh sản, đồng thời lựa chọn phương án điều trị phù hợp, tránh thực hiện các can thiệp không cần thiết.

Thăm khám và xét nghiệm AZF tại Trung tâm IVF HANO

Nếu vừa nhận kết quả tinh dịch đồ bất thường hoặc được bác sĩ chỉ định xét nghiệm AZF, bạn nên thăm khám sớm tại cơ sở có chuyên khoa Nam học – Hỗ trợ sinh sản để được chẩn đoán chính xác và tư vấn hướng điều trị phù hợp. Việc xác định đúng nguyên nhân sẽ giúp lựa chọn phương pháp hỗ trợ sinh sản hiệu quả, đồng thời tránh những can thiệp không cần thiết.

Tại Trung tâm IVF HANO – Bệnh viện Đa khoa Hà Nội, khách hàng được thăm khám và điều trị theo lộ trình cá thể hóa với đầy đủ các dịch vụ từ chẩn đoán đến hỗ trợ sinh sản, bao gồm:

• Thực hiện xét nghiệm AZF và các xét nghiệm di truyền chuyên sâu phục vụ chẩn đoán vô sinh nam.
• Đánh giá toàn diện sức khỏe sinh sản nam với tinh dịch đồ, nội tiết sinh sản và thăm khám Nam học.
• Triển khai kỹ thuật micro-TESE tìm tinh trùng cho các trường hợp vô tinh không do tắc nghẽn hoặc mất đoạn AZFc còn khả năng sinh tinh.
• Hệ thống phòng Lab IVF/ICSI hiện đại, hỗ trợ tối ưu hóa quá trình tạo phôi từ các mẫu tinh trùng số lượng ít.
• Tư vấn di truyền trước điều trị, giúp các cặp vợ chồng hiểu rõ nguy cơ di truyền và lựa chọn phương án sinh sản phù hợp.

Liên hệ Trung tâm IVF HANO qua Hotline 1900 2345 29 hoặc 0981 500 770 để được tư vấn, đặt lịch khám và thực hiện xét nghiệm AZF cùng các dịch vụ hỗ trợ sinh sản phù hợp với tình trạng của bạn.

Câu hỏi thường gặp về AZF

1. Mất đoạn AZFc có thể có con tự nhiên không?

Một số nam giới mất đoạn AZFc vẫn còn khả năng sinh tinh nên vẫn có thể có tinh trùng trong tinh dịch và có cơ hội thụ thai tự nhiên. Tuy nhiên, tỷ lệ này không cao. Trong nhiều trường hợp, bác sĩ sẽ chỉ định các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như micro-TESE kết hợp IVF/ICSI để tăng cơ hội có con.

2. Xét nghiệm AZF giá bao nhiêu?

Chi phí xét nghiệm AZF phụ thuộc vào cơ sở y tế, phương pháp phân tích và phạm vi khảo sát gen. Mức giá thường dao động từ 1.2 đến 1.8 triệu đồng. Để biết chi phí chính xác, bạn nên liên hệ trực tiếp cơ sở y tế nơi dự định thực hiện xét nghiệm.

3. Mất đoạn AZF có di truyền cho con trai không?

Có. Vì vùng AZF nằm trên nhiễm sắc thể Y, nếu người cha mang mất đoạn AZF sinh con trai bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, bất thường này có thể được truyền cho con. Do đó, các cặp vợ chồng nên được tư vấn di truyền trước khi thực hiện IVF/ICSI.

4. Xét nghiệm AZF mất bao lâu có kết quả?

Thời gian trả kết quả thường từ 5-10 ngày làm việc, tùy thuộc vào quy trình của từng phòng xét nghiệm và kỹ thuật phân tích được sử dụng. Một số trường hợp cần phân tích chuyên sâu có thể mất nhiều thời gian hơn.

5. Mất đoạn AZF có chữa khỏi được không?

Hiện nay không có phương pháp phục hồi phần gen AZF đã mất. Điều trị chủ yếu tập trung vào đánh giá khả năng còn tinh trùng, kết hợp các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như micro-TESE, IVF/ICSI hoặc tư vấn các phương án phù hợp với từng trường hợp.

6. Mất đoạn AZF có nên làm IVF không?

Việc có thể thực hiện IVF hay không phụ thuộc vào loại mất đoạn AZF. Với mất đoạn AZFc, nhiều trường hợp vẫn có thể tìm thấy tinh trùng để thực hiện IVF/ICSI. Trong khi đó, mất đoạn hoàn toàn AZFa hoặc AZFb thường có tiên lượng rất thấp nên cần được bác sĩ Nam học và Hỗ trợ sinh sản đánh giá kỹ trước khi quyết định điều trị.

===============================

Mất đoạn AZF là một trong những nguyên nhân di truyền phổ biến gây vô sinh nam, nhưng không đồng nghĩa với việc mất hoàn toàn cơ hội làm cha. Với chẩn đoán và điều trị đúng, nhiều trường hợp vẫn có thể có con nhờ các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản hiện đại. Nếu cần xét nghiệm AZF hoặc tư vấn điều trị, hãy liên hệ Trung tâm IVF HANO – Bệnh viện Đa khoa Hà Nội qua  1900 2345 29 hoặc 0981 500 770 để được hỗ trợ.

NGUỒN THAM KHẢO

1. Witherspoon L, Dergham A, Flannigan R. Y-microdeletions: a review of the genetic basis for this common cause of male infertility. Transl Androl Urol. 2021;10(3):1383-1390. doi:10.21037/tau-19-599. Available from: https://tau.amegroups.org/article/view/46927/html

2. Yu XW, Wei ZT, Jiang YT, Zhang SL. Y chromosome azoospermia factor region microdeletions and male infertility. J Assist Reprod Genet. 2015;32(12):1591-1595. doi:10.1007/s10815-015-0587-0. Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4658835/

3. Krausz C, Riera-Escamilla A. Genetics of male infertility. Nat Rev Urol. 2018;15(6):369-384. doi:10.1038/s41585-018-0003-3. Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5799928/

4. Schlegel PN, Sigman M, Collura B, De Jonge CJ, Eisenberg ML, Lamb DJ, et al. Diagnosis and treatment of infertility in men: AUA/ASRM guideline part I. J Urol. 2021;205(1):36-43. doi:10.1097/JU.0000000000001521. Available from: https://www.asrm.org/practice-guidance/practice-committee-documents/diagnosis-and-treatment-of-infertility-in-men-auaasrm-guideline-part-i-2020/